به پا بود و به صلح كوچوك قينارچى ( 1774 ) خاتمه يافت ، منتشر شد . كتاب اوّل در ترجمهء روسى اين عنوان داشت : « شرح تاكتيك يا فن فرماندهى سپاه ، نشر و چاپ قسطنطنيه ، به زبان تركى ، به وسيلهء ابراهيم افندى متفرّقه و ترجمه به روسى به وسيلهء الكسى لواشوويج ، سن پترزبورگ 1777 » . 231 عنوان نشان مىدهد كه مأخذ آن يك متن فرانسه است كه به سال 1769 در وين انتشار يافته است . ترجمهء فرانسه نيز از روى يك رسالهء تركى انجام شده كه به سال 1732 / 1144 ه . در چاپخانه ابراهيم متفرّقه با عنوان اصول الحكم فى نظام الأمم چاپ شده و مؤلّف آن بارون بونوان ( 1675 - 1747 ) بوده كه مسلمان شده و نام احمد پاشا گرفته و در آن هنگام فرمانده توپخانهء عثمانى بوده است . 232 ملاحظات خاصّ نظامى سبب شده كه رسالهء نخست به فرانسه و پس از آن به آلمانى و بعد به روسى ترجمه شود . اثر دوّم از مطبوعات ابراهيم متفرّقه كه به كشور روسيه راه يافت ، گرامر تركى بود به قلم هولدرمان ، كه به سال 1730 در قسطنطنيه چاپ شده بود و نخستين كتاب فرانسه بود كه با حروف سربى در آنجا چاپ مىشد . چاپ اين كتاب به منظور رفع نياز « فرنگان » مقيم عثمانى انجام گرفت . اختلافى كه پيرامون شخصيّت مؤلّف وجود داشت از ميان برخاسته و معلوم شده كه هولدرمان مبلغ يسوعى ( 1694 - 1730 ) اهل استراسبورگ بوده و كتاب خود را از روى گرامر معروف ، تأليف مينينسكى ( 1623 - 1698 ) ، گرفته است . مؤلّف سه ماه پس از چاپ كتاب درگذشت و كتاب از طرف مطبوعات علمى با هيجان و شور استقبال شد 233 و بتقريب در يك وقت دو ترجمه روسى از آن انتشار يافت : 234 يكى به وسيلهء آكادمى علوم به سال 1776 و ديگرى به سال 1777 به مناسبت آغاز تدريس زبان تاتارى در دانشگاه مسكو . ترجمهء اخير را يك دانشجو به نام گابليتسل كرده بود و فقط مقدّمه و عنوان آن با ترجمهء قبلى تفاوت دارد و شايد همان ترجمه در قالبى تازه است . نكتهء جالب ديگر آنكه گرامرهولدرمان نخستين كتاب فرانسه بود كه در عثمانى با حروف فرانسه ، ساخت محل ، چاپ مىشد و ترجمهء روسى آن نيز نخستين كتابى بود كه در چاپ آن حروف جداى سربى به كار مىرفت نه گراوور . خوانندگان روسى به دوران كاترين مىتوانستند از روى نشريات چاپخانهء ابراهيم متفرّقه انديشه‌اى عمومى از فعاليّت او پيدا كنند . كتاب خواندنيهايى براى ذوق و ذهن و شعور كه به سال 1791 انتشار يافت 235 منتخباتى از ادب تركى است كه از كتاب ادب تركى تودرينى چاپ و نيز به سال 1787 گرفته شده است . 236 پدر توديرينى ( 1728 - 1799 ) پنج سال در قسطنطنيه اقامت داشت ( 1781 - 1786 ) و كتابى در سه جلد دربارهء تاريخ ادب عثمانى نوشته و همهء گوشه‌هاى فرهنگ ترك را توضيح داد . كتاب نسبت به آن دوران در زمينهء خود يك اثر اساسى بود و خيلى زود به فرانسه ( 1789 ) و آلمانى ( 1790 ) ترجمه شد . 237 مؤلّف در كتاب خويش چاپهاى